پاسخ :

 

جواب اجمالی:

با تأمل در روایات ولایت فقیه و تعابیری نظیر «مَنْ كانَ منكُم...» «اللّهم ارْحَمْ خُلَفای» «فَارْجِعُوا اِلی رُواة حدیثنا...» روشن می‌شود كه تمام ملاك و معیار شرایط و خصوصیات یاد شده است و در اسلام شخص فقیه عادل نیست كه حاكمیت دارد بلكه فقه و عدالت است كه حكومت می‌كند، پس انتصاب الهی نه به نصب یك فرد معیّن است و نه به نصب مجموع من حیث المجموع بلكه به نصب جمیع فقهاء است. به این معنا كه فقهای واجد شرایط منصوب به ولایت هستند و عهده‌داری این منصب بر آن‌ها واجب كفائی است و تعیین فرد معیّن بر عهده مردم است كه از طریق مجلس خبرگان كه كارشناسان دینی هستند بهترین فرد از میان فقهاء جامع الشرایط برای عهده‌داری این منصب مشخص می‌شود.

جواب تفصیلی:

لازم است برای تبیین بهتر مطلب در روایات و ادله ولایت فقیه تأمل كنیم تا روشن شود كه روایات، دلالت بر نصب فرد معینی از میان فقهاء برای عهده‌دار شدن این منصب دارند یا دال بر نصب عام فقها هستند؟ با اندكی تأمل در روایات ادله فقیه روشن می‌شود كه نصب فقیه جامع الشرایط به نصب عام است نه نصب خاص زیرا شخص معین از طرف امام معصوم منصوب نشده است. تعابیر «مَن كانَ مِنْكُم قَد رَوی حَدیثُنا وَ نَظَرَ فی حَلالِنا وَ حَرامِنا وَ عَرَفَ اَحْكامِنا فَلْیَرضُوا بِهِ حَكَماً فَانّی قَد جَعَلْتُهُ حاكِماً عَلیْكُم...»1 «هر كس از شما كه راوی حدیث ما باشد و در حلال و حرام ما بنگرد و صاحب نظر باشد و احكام ما را بشناسد و او را به عنوان داور بپذیرد همانا من او را بر شما حاكم قرار دادم» و «اَمّا الحَوادِثُ الواقِعَةْ فَارْجَعُوا اِلی رَواةِ حَدیثُنا فَانّهُمْ حُجَّتی عَلَیكُم وَ اَنَا حُجّةُ الله عَلَیهِم...»2  «در رخدادهایی كه اتفاق می‌افتد به راویان حدیث ما مراجعه كنید، زیرا آنان حجت من بر شمایند و من حجت خدا بر آنان هستم» همچنین «اَللّهُمَّ ارْحَم خُلَفائی قیلُ یا رَسُولَ اللهِ وَ مِنْ خُلَفائُك؟ قالَ الّذینَ یَأتُونَ بَعْدی وَ یَهدوُنَ عَنّی حَدیثی وَ سُنّتی»3  «خدایا بر جانشینان من رحمت فرست. پرسیدند ای رسول خدا جانشینان شما كیانند؟ فرمود: آنان كه بعد از من می‌آیند و حدیث و سنّت مرا نقل می‌كنند.

این تعابیر و تعابیر نظیر آن نشانگر این است كه امام ـ علیه السّلام ـ شخص معینی را به حاكمیت نصب نكرده بلكه به صورت عام نصب نموده است و تمام ملاك را روی شرایط و خصوصیات قرار داده است یعنی هر كسی كه دارای این شرایط باشد از جانب امام معصوم ـ علیه السّلام ـ منصوب است و تمام ملاك و معیار این خصوصیات و شرایط است نه شخص خاصی در واقع «در اسلام شخص فقیه عادل نیست كه حاكمیت دارد، بلكه فقه و عدالت است كه حكومت می‌كند»4  ولایت فقیه به مثابة ولایت فقه است، چنان چه زعامت پیامبر ـ صلّی الله علیه و آله ـ برآمده از نبوت در شعاع اذن و ولایت الهی است و زعامت امامان معصوم ـ علیهم السّلام ـ نشأت گرفته از منصب امامت است». در مورد فقیهان یك عصر دو فرض احتمال دارد. فرض اوّل آن است كه یك فقیه اعلم از دیگران است. در رهبری و ملكاتی كه مربوط به رهبری است در این فرض برابر ضوابط اسلامی او در عصر غیبت به نحو تعیین برای رهبری منصوب گردیده است، البته به نصب عام فرض دوّم آن است كه هیچ یك از فقیهان عصر، اعلم و افقه و اعدل از دیگران نباشد و همگی همتای هم باشند. در این صورت پذیرش ولایت یكی از این فقیهان بر مردم واجب تخییری است. بنابراین با تصدّی یك فقیه از دیگران ساقط است چه اینكه با رجوع به یك فقیه به دیگری رجوع نخواهند كرد. زیرا هرج و مرج باطل است»5 . پس «انتصاب الهی نه به نصب یك فرد معین است، چرا كه از روایات واردة د راین خصوص هرگز نمی‌توان استفاده انتصاب یك شخص معین را نمود و نه به نصب مجموع من حیث المجموع، چرا كه نمی‌توان مجموع فقها را به منزلة واحد تصور كرد، زیرا هر یك از فقهاء دارای شرایط دارای نظریه خاصی هستند و نمی‌توان یك نظر برای تمامی فقهاء متصور شد، بلكه به نصب جمیع است. به این صورت كه همة فقهای جامع الشرایط منصوب به ولایت هستند و لذا عهده‌داری این منصب بر آن‌ها واجب كفایی است»6 .

با روشن شدن این نكته كه فقهاء جامع الشرایط به نصب عام از سوی امام معصوم عهده‌دار این وظیفه شده‌اند. لازم است مكانیزمی برای تعیین یك نفر از میان فقهاء جامع الشرایط برای عهده‌دار شدن این منصب مشخص شود. بهترین روشن تعیین رهبر (ولی فقیه) توسط مجلس خبرگان است كه در قانون اساسی7  مطرح شده است. چرا كه اعضای مجلس خبرگان كه خود از میان فقهاء هستند، در واقع كارشناسان فقاهت و عدالت و تدبیر و سیاست می‌باشند و توانایی این را دارند كه از میان فقهاء واجد شرایط بهترین فرد را مشخص نمایند، در حالی كه اگر بخواهیم تعیین ولی فقیه را بلاواسطه بر عهده مردم بگذاریم، اولاً مستلزم هرج و مرج و اختلاف خواهد شد. ثانیاً اتفاق نظر روی فرد خاصی كمتر حاصل می‌شود. ثالثاً الزاما بهترین و مناسبت‌ترین فرد مشخص نخواهد شد. در واقع «مردم با انتخاب مجلس خبرگان رجوع به بینه كرده‌اند، یعنی كارشناسان دینی را برگزیده‌اند تا سخن آنان به عنوان حجت شرعی اعتبار داشته باشد».8

منابع جهت مطالعه بیشتر:

1. جوادی آملی، ولایت فقیه، رهبری در اسلام، نشر رجاء، 72، از ص 81 تا 189.

2. جوادی آملی، ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت، مركز نشر اسراء قم، 78، از ص 391 تا 393.

3. محمد رضا اكبری، تحلیلی نو و عملی از ولایت فقیه، پیام عترت 77، از ص 66 تا 76.

 

--------------------------------------------------------------------------------

[1] . وسائل الشیعه، دار الاحیاء التراث العربی، بیروت، ج 18، ص 98، ح 1.

[2] . همان، ص 101، ح 9.

[3] . همان، ج 18، ص 65، ح 50.

[4] . محمد رضا اكبری، تحلیلی نو و عملی از ولایت فقیه، پیام عترت، 77، ص 188.

[5] . عبدالله جوادی آملی، ولایت فقیه، ولایت فقاهت و عدالت، مركز نشر اسراء قم، 78، ص 391 و 392.

[6] . عبدالله جوادی آملی، ولایت فقیه رهبری در اسلام، نشر رجاء 72، ص 186.

[7] . قانون اساسی، اصل 107.

[8] . محمد تقی مصباح یزدی، پرسشها و پاسخ‌ها، موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی(ره)، 79، ج 1، ص 25.